Zatrudnianie rodzin członków zarządu w spółkach cz.3

Kodeks spółek handlowych nie normuje odmiennie sytuacji prawnej osoby zatrudnionej w spółce, gdzie wspólnikiem jest członek najbliższej rodziny czy krewny. Należy jednak zwrócić uwagę, że stosunek prawny – umowa o pracę krewnego członka zarządu spółki z o.o. będzie stosunkiem pracy wówczas, gdy odpowiada warunkom umowy o pracę w rozumieniu prawa pracy. Ażeby uniknąć podejrzeń dyskryminacji innych pracowników spółki oraz ewentualnego zarzutu pozorności zawartej umowy o pracę z członkiem rodziny osoby spokrewnionej z członkiem zarządu spółki, wynagrodzenie takiej osoby wynikające ze stosunku pracy powinno być ukształtowane w proporcji do wynagrodzenia innych pracowników spółki wykonujących w spółce pracę o podobnej wartości (zajmujących stanowiska porównywalne co do zakresu i rodzaju wykonywanej pracy oraz kwalifikacji wymaganych przy jej wykonywaniu).

Inaczej traktowane jest przez organy podatkowe i sądy zawieranie przez spółkę umów w sytuacji, gdy w spółce jest kilku wspólników, a inaczej w sytuacji, gdy w spółce jest jeden wspólnik (tzw. spółka jednoosobowa) i jednocześnie ten jeden wspólnik (lub małżonkowie) jest członkiem zarządu. W tej drugiej sytuacji umowy o pracę uznawane są przez organy podatkowe i sądy jako zawarte „z samym sobą” nie ze spółką, a zatem z naruszeniem art. 210 k.s.h. i z tego względu nieważne. Sąd Najwyższy oraz Naczelny Sąd Administracyjny przyjęły, że jeden z małżonków nie może reprezentować spółki w stosunkach prawnych z drugim małżonkiem, zwłaszcza gdy chodzi o stosunek pracy. Jednak krytyczne orzecznictwo sądowe w tym przedmiocie dotyczy głównie jednoosobowych spółek z o.o. o charakterze rodzinnym, gdzie występują personalno-kapitałowe związki wspólnika, będącego jednocześnie współmałżonkiem lub krewnym, z którym spółka z o.o. zawarła umowę o pracę.

Można stwierdzić, iż nie ma przeszkód do zatrudnienia, w szczególności w przypadkach spółek wieloosobowych, na podstawie umów o pracę współmałżonka lub krewnych wspólników. Przykładowo, gdy żonę zatrudni spółka, a nie mąż, w której jest on wspólnikiem, wówczas żona jest ubezpieczona jako pracownik. To oznacza, że spółka (nie mąż) odprowadza za nią składki jak za pracownika.

Stanowisko ZUS w takich przypadkach jest jednoznaczne: „Dla ustalenia tytułu ubezpieczeń społecznych nie ma znaczenia fakt, iż zatrudniona w spółce wieloosobowej osoba pozostaje z jednym ze wspólników tej spółki w związku małżeńskim i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Osoba ma zawartą umowę o pracę ze spółką będącą jej pracodawcą (a nie z konkretną osobą prowadzącą pozarolniczą działalność) i podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę” (strona internetowa ZUS: www.zus.pl).

Kluczowym problemem w zatrudnieniu członków rodzin i krewnych w jednoosobowej spółce z o.o. na podstawie umów o pracę jest sprawa ubezpieczeń społecznych. Najbliżsi członkowie rodzin oraz krewni i powinowaci, choć zatrudnieni na podstawie Kodeksu pracy w spółce jednoosobowej (jednego udziałowcy), osoby fizycznej pełniącej funkcje jednoosobowego zarządu – prezesa, w świetle przepisów prawa ubezpieczeń społecznych nie są traktowani jak pracownicy. Nie podlegają oni w takiej spółce pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu tylko ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej jako tzw. osoby współpracujące z przedsiębiorcą (spółka z o.o. jednego udziałowcy). Przez osoby współpracujące rozumie się: małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę, ojczyma oraz osoby przysposabiające. Warto w tym miejscu odnotować, iż angażując najbliższego członka rodziny w spółce jednoosobowej składki na ubezpieczenie społeczne oblicza się nie od faktycznego wynagrodzenia zatrudnionego, tylko od zadeklarowanej kwoty nie niższej niż 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Osoba współpracująca nie ma bowiem prawa do ulgi w składkach ubezpieczeniowych. Również składka na ubezpieczenie zdrowotne osoby współpracującej jest obliczana od takiej samej podstawy jak u przedsiębiorców.

Inaczej ta kwestia wygląda przy rozliczeniu podatku dochodowego, mąż wspólnik w spółce, jak również jego wspólnicy nie wliczą do kosztów uzyskania przychodu wynagrodzenia zatrudnionej małżonki. Według art. 23 ust. l pkt 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, nie można wliczyć do kosztów uzyskania przychodów wartości pracy małżonka, a gdy działalność jest prowadzona w formie spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej (jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej) – także małżonków wspólników. Oznacza to, że wynagrodzenie małżonka jednego ze wspólników spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej nie jest kosztem uzyskania przychodu zarówno dla tego wspólnika, którego małżonka dostaje wynagrodzenie ze spółki, jak i dla pozostałych wspólników.

Jeżeli wolą właścicieli spółki reprezentowanych przez zarząd nie jest ustanowienie pracowniczych uprawnień dla członków rodziny zatrudnionych w spółce, to mogą rozważyć zawarcie z tymi osobami umów cywilnych. W stosunku do umów o pracę, w umowach cywilnoprawnych (zlecenia, umowy o dzieło) spółka może swobodniej ukształtować wzajemne prawa i obowiązki zatrudnionych członków rodzin i krewnych wspólników spółki oraz uniknąć rygorów wymaganych przez prawo pracy (np. nie obowiązuje rozkład czasu pracy). W umowie cywilnej ze spółką można przewidzieć nawet pewne uprawnienia podobne do pracowniczych, np. płatną przerwę w wykonywaniu obowiązków jako odpowiednik urlopu wypoczynkowego w danym roku, przysługującej płatnej przerwy. Ustalenie zasad i okresu wypowiedzenia umowy cywilnej krewnemu wspólnika zależy od woli stron umowy. Spółka przy umowie cywilnej musi uważać, aby umowa cywilnoprawna nie zawierała postanowień charakterystycznych dla stosunku pracy. Umowa cywilnoprawna z członkiem rodziny wspólnika nie może ponadto mieć mieszanego charakteru i łączyć elementów umowy o pracę z umową cywilnoprawną (Wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2002 r., PKN 786\00). Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o prace i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, wtedy o jej rodzaju decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy (art. 65 Kodeksu cywilnego).

O wyborze podstawy prawnej zatrudnienia członka rodziny spokrewnionej z członkiem zarządu spółki decydują zainteresowane strony. Zatem spółka może wybrać zatrudnienie pracownicze, czyli na podstawie umowy o pracę, albo niepracownicze – na podstawie umowy cywilnoprawnej.

W spółce może nastąpić konflikt interesów pomiędzy spółką – zakładem pracy a interesami współmałżonka, krewnych czy powinowatych członka zarządu będących pracownikami (art. 209 k.s.h.) Wiąże się to z przejrzystym i konkretnym określeniem obowiązków w danej spółce, w tym zwłaszcza poszczególnych członków zarządu. Konflikt interesów spółki zachodzi wówczas, gdy małżonek, krewny bądź powinowaty członka zarządu może odnieść korzyść w wyniku rozstrzygnięcia danej sprawy przez spokrewnionego członka zarządu (np. zawarcie umowy o pracę ze współmałżonkiem prezesa zarządu z wynagrodzeniem znacznie wyższym niż inni pracownicy zatrudnieni na tym samym stanowisku). Natomiast nie zachodzi sprzeczność interesów spółki z interesami krewnych członka zarządu, gdy decyduje on o regulaminowej podwyżce wynagrodzenia dla swojego małżonka zatrudnionego w spółce.

Warto zwrócić uwagę na okoliczność, ze jeśli członkowie zarządu wieloosobowej spółki z o.o. mają nawiązany ze spółką stosunek pracy w zakresie sprawowania zarządu ze spółką, to zyskują status pracownika i z tych względów ponoszą materialną odpowiedzialność pracowniczą wobec spółki, na podstawie prawa pracy, niezależnie od odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę wyrządzoną spółce z o.o. swym działaniem sprzecznym z prawem na podstawie przepisów Kodeksu spółek handlowych (art. 293 § l k.s.h.). Oznacza to, że przy zatrudnieniu przez członka zarządu spółki z o.o. krewnych czy powinowatych – osób bliskich, członkowie zarządu mogą odpowiadać za „działalność sprzeczną z prawem” za naruszenie normy prawa pracy bądź reguł określających sprawowanie funkcji członka zarządu w organie spółki (powyższa sytuacja może nastąpić, zwłaszcza w przypadku sprzeczności interesów spółki z interesami krewnych i powinowatych członka zarządu, z którym jest on powiązany osobiście).

prawnik warszawa mokotów

Źródło:
Radca prawny Warszawa
Kancelaria prawna Vis Lex

(Radca prawny Warszawa Mokotów – Kancelaria prawna Vis Lex – kancelaria prawna Domaniewska)